zdjęcie własne
Pamiętnik Jana Konopielko ur.12 lutego 1906 r w Kołpiei, zmarłego 22 grudnia1985 w Olsztynie .
Jan spoczywa na Cmentarzu w Lidzbarku Warmińskim obok swojej żony, Heleny
Wyrąb
W okolicach Tajszetu, na południu Rosji , dokąd przywieźli nas, politycznych pociągami – znad Morza Białego , pokonując w 12 dni 4000 km , pracowaliśmy przy wyrębie tajgi ….
Po sporządzeniu przesiek i zrobieniu wyżek rozpoczął się wyrąb drzew – przede wszystkim modrzewi, sosny niewiele, jodły też, a najmniej drzew orzechowych.
Po przyjściu na miejsce pracy konwój obejmował straż – szedł na wyżki z automatami.
Naczelnicy konwoju z psami zostawali w budce stojącej u wrót przesieki.
Rozpalali sobie ognisko i czuwali nad swoim konwojem, by czujnie i pilnie wykonywał swoje zadania.
Nas, pracowników wpuszczano na wyrąb brygadami. Każda brygada miała swoje miejsce pracy : jedni ścinali drzewa piłami elektrycznymi i ręcznymi ( na jedną brygadę wydawano jedną piłę elektryczną). Inni ściągali – zwozili już zwalone drzewo do sterty. A tam układano je w sterty z podkładami.
Z tych stert zabierano je na samochody ciężarowe i odwożono na stację kolejową. A stamtąd ładowano do wagonów i odprawiano w głąb kraju. Sęki- gałęzie są palone.
Wszystkie te wyżej wymienione prace wykonywali więźniowie za pajkę chleba, jakże często za garantijke – to jest 650 gram chleba.
Gdyby do tej pajki dodawali chociaż trochę więcej tłuszczów, choćby nawet roślinnych, praca byłaby wydajniejsza, no i korzystniejsza dla wszystkich.
W 1949 roku wprowadzono w łagrach gospodarczy rachunek- chozrasczat.
Państwo zabierało z zarobionej sumy 65 % , a łagru zostawiała 35%.
Łagier utrzymywał pracowników – więźniów, odziewał ich, a resztę , jeśli jakaś suma zostawała, rozdzielano ją między zakluczonymi, którzy wykonywali pracę powyżej 100%.
To była zachęta dla zdrowych pracowników, bo i na większą pajkę to też wpływało.
Pieniędzy zarobionych nie wypłacano na ręce, ale składano na książeczkę oszczędnościową. Po upływie terminu odbycia kary w obozie, książeczkę wraz z wkładem, zwracano adresatowi- więźniowi.
Ta zachęta z początku nie dawała pozytywnych rezultatów. Nikt nie wierzył, że kiedyś te zarobione pieniądze będzie mógł otrzymać.
Z tej oszczędnościowej książeczki można było podjąć 3- 5 rubli, na zakup słodyczy, które raz w miesiącu przywoził sklepik do obozu.
Wiadomem mi jest, że niektórzy więźniowie opuszczając łagier- obóz, otrzymywali książeczki z wkładem 1000- 2000 tys. rubli .
Ja nie zarobiłem w tym obozie, bo najczęściej wyrabiałem pracę tylko na pajkę chleba- garantijkę.
Praca w zonie nie wliczała się do prac, za które płacono gotówką.
Sprawdzenie zdrowia
Dwa razy do roku sprawdzano zdrowie uwięzionych .
Przyjeżdżał do obozu lekarz – wolny i on albo ona przy pomocy lekarza więźnia sprawdzali stan zdrowia wszystkich uwięzionych. Podczas sprawdzania wystawiali kategorię : I, II, III i IV- inwalida.
Lekarz cywil pytał : „Czym żałujetieś? „ ( na co narzekasz?).
Skazany najczęściej odpowiadał – na serce.
Lekarz dotykał słuchawką do serca i odpowiadał, że serce jest zdrowe.
Dalej oceniał stan odżywienia.
Obmacywał pośladki i jeśli ogon ( kości ogonowe kręgosłupa) jeszcze nie wystawał , mówił: „ Pierwaja katiegorija”, a jeśli pośladki trochę wystawały i były chude: „Wtaraja katiegorija”, a jeśli już kości ogonowe między pośladkami mocno się uwypuklały, mówił: „ Trietija katiegorija”.
Gdy nadeszła na mnie kolej, też zapytał: „ Czem żałujeś ?”.
Odpowiadam: sercem.
Przystawił mi słuchawkę i natychmiast ją odjął mówiąc: „ Kompensirowanyj porok sierdca – trietija katerorija, bez wychoda na rabotu za zonu”.
Ucieszyłem się z tego wyniku.
Nazajutrz do pracy za zonę już nie poszedłem.
Naczelnik zony- więzień- skierował mnie do pracy w zonie, do wywożenia fekalii z zony poza zonę.
Pierwszy wóz z beczką pociągnąłem i wywiozłem, ale przekonałem się, że ta praca nie jest na moje siły- za ciężka dla mnie.
Zameldowałem naczelnikowi zony- więźniowi – , że ja tak ciężkiej pracy – podejmowania ogromnej balii z brudami nie mogę wykonać, ponieważ mam chore serce.
Podskoczył do mnie z pięściami i uderzył.
Ja upadłem.
Poleżałem pół godziny.
On- ten Fin- kazał mi znowu zabierać się do roboty.
Powiedziałem mu, że ty – faszyst ( ten więzień – naczelnik zony był Finem, a ten kraj współpracował z Niemcami w czasie wojny ) , sam pójdziesz teraz za mnie pracować, a ja idę ze skargą do pełnomocnika od spraw politycznych.
Ten przyjął mię i wysłuchał mojej skargi.
W końcu zapytał mię, czy ja będę mógł być pożarnikiem w zonie- strażakiem?- .
A co mam robić? Pilnować, żeby w nocy nie powstał pożar w barakach: a więc gasić ogień wieczorem w piecach baraków przed ich zamknięciem, napełniać wodą beczki znajdujące się przy barakach, całą noc do pobudki chodzić po zonie, i zaglądać do piekarni i kuchni , by tam nie kradli i ostrożnie obchodzili się z ogniem.
Zgodziłem się i zostałem pożarnikiem.
Oprócz mnie, więźnia, w zonie każdej nocy przebywali dwaj strażnicy( bez broni) .
Oni także kręcili się po zonie, ale ze mną nie nawiązywali kontaktów- nie rozmawiali.
Ich pouczano na każdym zebraniu komsomolskim, jak mają pilnie czuwać, będąc na swoim posterunku.
W czasie zimowym trudno było znosić mróz.
Toteż tak jak strażnicy, tak i ja zachodziliśmy do kancelarii, by się pogrzać.
Siedząc przy piecu, często zasypialiśmy na ławkach.
Ja często jeszcze kreśliłem karty dla sporządzania menu.
Brak było odpowiednich druków do sporządzania jadłospisów.
Za tę pracę sowicie mnie karmili kaszą i rybą.
Pewnej nocy, gdy skończyłem kreślenie tych kart do jadłospisu, wychodzę z pokoju kancelaryjnego do pieca, by się ogrzać.
Widzę śpiących na ławkach nadziratielej – wartowników.
Widząc, że w piecu dopalają się ostatnie kawałki drewna, sięgam po polano leżące przy piecu i podnoszę, by włożyć do pieca.
W tym momencie zrywa się jeden, a za nim drugi z ławki, na której spali, krzycząc:
” Szto wy chotieli nas ubić etom polanem?”
„ Niet, ja chaczu eto polano położyć na pieczku, potomu szto drewa w pieczku konczajetsia”- odpowiadam.
Wyjaśnić im ten fakt jest niemożliwością.
Oni są otumanieni przez swoich przełożonych i wierzą, że my czuwamy żeby ich zabić i uciec od nich.
Dalej mówię : „A jeżeliby ja zabił jednego z was, mienia by rozerwali na kawałki żywego jeszcze Wasi przyjaciele.
My tak samo chcemy żyć jak i wy.
Na mnie czeka żona z dwoma synami w Polsce. Synowie uczą się w liceach i myślą o ukończeniu uniwersytetu.
Wy przestańcie wierzyć we wszystko co wam mówią wasi naczelnicy o naszym stosunku do was- bolszewików- komunistów. Tu jest dużo kłamstwa. Pożyjecie więcej, dowiecie się więcej prawdy.”
Przypuszczałem, że oni nie powtórzą moich słów swoim, nawet bliskim.
Będą się bali przyznać, że rozmawiali ze mną i że zasnęli w czasie dyżuru w mojej obecności. Dawali mi do zrozumienia, żebym się nie wygadał przed pełnomocnikiem o tym zajściu, bo bylibyśmy mocno ukarani.
Zapewniłem, że o tym nikt się nie dowie.
Inne noce upływały bez spotkania ze stróżami tych 500 ludzi – więźniów – którzy spali spokojnie po ciężkiej pracy.
Do snu przygrywało im dynamo stukając miarowo przez całą noc.
Reflektory jasno oświetlały całą zonę.
Ja, jak upiór kręciłem się między barakami.
Zachodziłem do kuchni, gdzie już była gotowa kasza, którą częstowano mię.
Razu pewnego, gdy kucharz nalał mi miskę pełną tego jadła, spożyłem ją i zapytałem:
„ czym ta kasza była przyprawiona, że tak mi smakowała?”.
Odpowiedział:
„ tajgą syberyjską”- głodem.
Miałem obowiązek zaglądania i do piekarni, która znajdowała się poza zoną dla więźniów, w zonie gospodarczej.
Tam zawsze obdarowywali mię półbochenkiem chleba, gdy ich opuszczałem.
Pracę – stróżowanie – kończyłem, gdy dano sygnał na pobudkę.
Spałem tyle, ile chciałem, najczęściej do obiadu.
W dzień, w lecie tylko, od czasu do czasu zmieniałem wodę w beczkach pożarniczych.
Przy takiej pracy miałem lepiej niż stacjonarze. Więcej miałem chleba, bo mogłem za każdym razem otrzymać w piekarni co najmniej trzysta gramów chleba. Ryby miałem no i kaszy, też nie brakowało.
Taki odpoczynek dobrze podziałał i na moje serce:” kompensirowanyj porok serca”. Przybyłem na wadze za sześć miesięcy pięć kg.
A więc, na następnej komisji uznano mnie za zdrowego i dano mi d r u g ą k a t e g o r i ę.
c.d.n.