Tag: kresy

Młyn w Cicinie o którym mowa- zdjęcie z albumu Heleny i Jana Konopielko. Ponoć jeszcze teraz miejscowi mówią że jadą do młyna Wojciulów ( nazwisko panieńskie Heleny)

Pamiętnik Jana Konopielko ur.12 lutego 1906 r w Kołpiei, zmarłego 22 grudnia1985 w Olsztynie .

Spoczywa na Cmentarzu w Lidzbarku Warmińskim obok swojej żony-

Heleny z d. Wojciul

Remont młyna zamordowanych rodziców małżonki

  O sześć kilometrów od mojej szkoły w Sukniewiczach znajduje się posiadłość Wojciulów, moich teściów, zamordowanych – jak już opisywałem poprzednio –  przez bandytów.

Na tej posiadłości przedsiębiorczy i niezmiernie pracowity teść pobudował młyn na rzeczułce swojej. Miał już z tego młyna niezłe dochody.

W czasie panowania Bolszewików, w młynie tym woda uszkodziła zaporę wodną i młyn już stał – nie pracował.

 Potrzebny był remont.

Wyszukałem specjalistę od młyna. I z nim pojechałem obejrzeć jego stan i możliwość naprawy. W pierwszym rzędzie trzeba było zrobić tamę- zaporę na szerokość prawie dwóch metrów. Na naprawienie zapory trzeba było 3-4 metrów drzewa, kloców o długości 3,5 metra.

 Pierwszy wóz takiego drzewa przywiózł mój brat- Michał, mieszkający o 8 km od tego folwarku o nazwie  Cicino.

To była praca zbyt uciążliwa dla jednego dostarczyciela, a ponadto za daleko było do wsi i niewygodnie było przeprawiać się przez rzekę Wilię, która nie miała mostu.

Ludzie dobrej woli, znajomi, poradzili mi, bym się udał na stację kolejową w Zalesiu o 4 km od Cicina, gdzie leżą sterty drzewa i tam rozpytał, czy tych kloców nie mógłbym stamtąd wziąć na reparację mostu – zapory. Długo nie zwlekając, udałem się do tej stacji, gdzie rzeczywiście leżały te kloce.

A więc skierowałem kroki do Komendy niemieckiej, bo już Niemcy weszli,  z prośbą o   5 m3 drzewa na remont mostu, przez który jeżdżą niemieckie samochody. Niemiec dał zapiskę, że mogę korzystać z tego drzewa. W ciągu dwóch dni nawiozłem tego drzewa tyle, ile mi było potrzeba.

 Znalazłem też i majstrów, którzy się podjęli załatać dziurę w zaporze. Z opłatą umówiłem się – zbożem, albo mąką po puszczeniu młyna w chód.

Największymi trudnościami w tym remoncie było wyżywienie 4- ch robotników przez tych 7 dni pracy. Nie mniejszym kłopotem było wciąganie kafara- baby na kołowrotku w górę za pomocą linek- ręcznie. Ta praca tak mnie wymęcza , że nigdy w życiu nie podejmę się podobnej  pracy.

 Oprócz wyżej wspomnianej pracy przy łataniu zapory- tamy zjawiła się druga sprawa. Było nią znalezienie naliwki do kamienia młyńskiego. Przeszperałem cały swój rejon bez rezultatów.

Ktoś poradził mi, bym się udał do wsi znajdującej się za Wilejką. Chyba około 30 km od domu. Jazda przez 10 km przez las za rzeką Wilią i tyleż km przez las za miastem wojewódzkim Wilejką, nie wzbudziła we mnie strachu, chociaż wiedziałem, że w tych lasach przez które będę jechał na rowerze, grasują sowieccy partyzanci.

Jadąc przez miasto Wilejkę wstąpiłem do kolegi ze szkolnej ławy. Ten opowiedział mi, że w tych lasach, przez które będę jechał po materiał- nalewkę, pełno jest partyzantów i mogą mnie wcielić do swoich szeregów, bym pomagał bić Niemca.

No i tak przestroga kolegi nie powstrzymała mnie do dotarcia do zamierzonego celu, znajdującego się o 12 km od Wilejki.

Więc jadę, mknę ścieżką dla pieszych. Za pół godziny jestem we wsi, celu mojej drogi. Gospodarz, do którego przyjechałem, oświadczył mi, że już nie ma tego urządzenia” naliwki” do kamienia młyńskiego. Smutno mi się zrobiło, bo ponadto powiedział, że w tym rejonie u nikogo tego materiału nie ma.

Zostało mi z niczym wracać do domu , a już i szarzeć zaczęło na dworze.

Ale jechać wąską ścieżynką na rowerze przy takim świetle, było prawie niemożliwe,

Więc znalazłem sobie nocleg u sołtysa, który napoił mnie mlekiem i położył spać w przedpokoju. Tylko zasnąłem, aż to słyszę łomot do drzwi i krzyk : „ Gospodarzu- otwieraj drzwi”- po rosyjsku. Gospodarz otworzył drzwi w sieniach. A oni, partyzanci sowieccy prędko pytają : kto do was obcy przyjechał? Gospodarz odpowiada, że jakiś pan przyjechał ze Smorgoń i szuka naliwki do kamieni młyńskich. Na rozkaz ich otwiera drugie drzwi, a oni w tym czasie krzyczą: „Ręce do góry”.

Szybko zrywam się z pościeli i stoję z rękami w górze.

Wchodzą jeden za drugim do przedpokoju z bronią gotową do strzału. Pierwszy  ma nagan a trzech za nim postępujący – karabiny ręczne.

 Podchodzi do mnie bliżej brygadier tej grupy i mówi ostro:” Dokumenty wasze”. Wyciągam dowód osobisty, wydany przez władze radzieckie. Stoi w dowodzie” dyrektor- niepołnośredniej szkoły w Sukniewiczach, rejon Smorgoń”.

Drugi partyzant robi kontrolę w moich kieszeniach i teczce, którą miałem ze sobą.

Trzeci towarzysz stoi z bronią na pogotowiu o krok od tych dwóch i uważnie śledzi moje zachowanie. W końcu dają rozkaz, abym opuścił ręce.

Już zupełnie w innym tonie pyta mnie, dlaczego nie idę do partyzantki.

Odpowiadam mu, że dlatego, iż Niemiec jeszcze jest silny, a jak osłabnie, to będziemy go trzepać.

Wszyscy słyszą moje słowa.

Jeden z nich robi swojemu starszemu wyrzut, że on mówił, iż Niemiec jest już słaby.

 Ich dowódca pyta jeszcze mnie, jakie ja znam języki.

Odpowiadam: polski, rosyjski, białoruski.

A litewski język czy znam.- mówię, że nie.

Gospodarz podał sowietom kolację , a po kolacji grupowy mówi gospodarzowi: Was ten człowiek ( wskazując na mnie) może sprzedać Niemcom, za to że wy przyjmujecie w swoim domu partyzantów sowieckich, i że macie z nimi łączność.

Gospodarz nie stchórzył i odpowiada mu, że ten obywatel na pewno nie zamelduje w komendzie niemieckiej, bo on nienawidzi Niemców- ja za to ręczę. No to w takim razie miejcie żal do siebie, jeśli Wasz dom i Waszą rodzinę spalą Niemcy. Pomyślałem, a nuż nie będzie mnie bronił ten uczciwy człowiek- sołtys. I mnie wezmą ze sobą i gdzie w krzakach zastrzelą. Po tej rozmowie grupowego z sołtysem wstają od stołu , dziękują mu za kolację i odchodzą.

Jeden z nich zwrócił się do mnie, abym oddał mu zegarek, bo jego jest zepsuty.

Ja mu tłumaczę, że i mnie jako nauczycielowi jest potrzebny zegarek.

On jednak chwycił mój nowy zegarek i prędko pobiegł za towarzyszami.

Ja ciężko westchnąłem ale ucieszyłem się, że tak pomyślnie wszystko się skończyło. Jeszcze było za ciemno na dworze, żeby ruszyć do domu, więc leżąc na swojej pościeli czułem nienormalne bicie serca.

Strach teraz nawet wzmógł się, bo gdy stałem z podniesionymi rękoma, zamarło we mnie wszystko- czułem tylko, że nadszedł koniec mojego życia. Gdy tylko trochę rozwidniło się , że można było ścieżką powoli jechać na swoim rowerze, obudziłem gospodarza, którego serdecznie ucałowałem i najserdeczniejsze mu złożyłem dzięki. Przecież on uratował mnie od zguby.

W 40 minut byłem już w Wilejce. Nie wstąpiłem już do kolegi, ale czym prędzej mknąłem przez Wilejkę do domu.

Gdy byłem już za wspomnianym miastem, dopędziłem furmankę i poznałem siedzącego w mundurze niemieckim- policjanta białoruskiego- dobrze mi znanego.

Pozdrowiłem go- a on nie odpowiadając na moje pozdrowienie chwyta za karabin i krzyczy:

 „ Nie jedźcie blisko mnie, bo zastrzelę”. Przycisnąłem mocniej na pedał i oddaliłem się od niego. Pomyślałem, że zwariował, albo był mocno zalany.

Resztę drogi przez niebezpieczny partyzancki las przejechałem aż do promu na rzece Willi,  bez zatrzymywania się i bez żadnych przeszkód, jednym słowem- szczęśliwie.

W domu powitali mnie radośnie żona i synek Mirek.

Po obiedzie i odpoczynku żona powiedziała mi, że mistrz od młyna zdobył nalewkę na kamień i już pojechał do Cicina- do młyna, żeby nalewać kamień. Dowiedziałem się również, że roboty stolarskie we młynie są już na ukończeniu. To mnie bardzo ucieszyło.

 Po kilku godzinach i ja opowiedziałem małżonce o swoich przygodach za Wilejką z partyzantami, jak byłem bliski śmierci, albo zabrania mnie do szeregów partyzanckich. Nie aprobowała tego mojego wyjazdu , bo wszyscy dobrze wiedzieli ,  że są tam partyzanci sowieccy.

Na drugi dzień po lekcjach w szkole, pojechałem do młyna, żeby przekonać się o zakończeniu prac remontowych przy młynie. Stwierdziłem, że dziura w zaporze już załatana i woda przez otwarty wylot płynie prawidłowo. Mistrz , który nalewał kamienie zameldował mi , że młyn można będzie puszczać w ruch za 3 dni.

Nareszcie nadszedł dzień puszczenia wody przez zastawę na koło młyńskie. Siła wody ruszyła koło i młyn odżył. Mąka zaczęła się sypać spod kamieni młyńskich.

Nazajutrz już było pełno klientów ze zbożem do zmielenia. Wydałem polecenie, żeby w pierwszej kolejności mielić gospodarzom , którzy przychodzili do pracy gdy odbywał się remont. Parę dni we młynie pracował – mełł zboże mistrz naprawy, a po nim szwagier jeszcze niepełnoletni – uczyli się tej pracy. Prędko oni opanowali tę robotę i mistrza zwolniłem z tej pracy.

Solidnie zakropiliśmy ten remont, rozpłakałem się z nim i odszedłem do swego domu w Smorgoniach.  

Młyn pracuje, ale dochodu wielkiego nie daje.

Nie mogę się rozliczyć ze swoimi pracownikami.

 Winą takiego stanu rzeczy jest i to, że brat i szwagier piją, więc nie mogą na tydzień zebrać worka mąki na pokrycie długu. Trzeba częściej kontrolować ich pracę i likwidować przestoje młyna, no i mniej przepijać zarobionych kilogramów.

Już i Niemcy się dowiedzieli ,że młyn pracuje, więc domagają się podatku. Na razie udało mi się usprawiedliwić swoje „ nie mogę płacić”, bo muszę spłacać długi swoim robotnikom. Ale często i robotnicy przyjeżdżają upominać się o zwrot długu.

Pewnego dnia spotkałem na targu w Smorgoniach sąsiada mieszkającego 1,5 km od młyna- Kamińskiego, gospodarza zamożnego i niegłupiego, który przyznał się mi, że bandyci- chłopcy przychodzili do niego w nocy, chyba po to, żeby go zabić.

Uciekł on przed nimi przez strych i pobiegł do swego brata, mieszkającego o pół kilometra od niego. Powiedział przy tym, że jak jeszcze  raz go odwiedzą , on im sprawi niespodziankę, ponieważ kupił sobie karabinek skrócony i ich tym uczęstuje.

Pytał, czy ja tam w Cicinie często nocuję. Odpowiedziałem, że czasami, a w samej rzeczy to chyba jeszcze żadnego razu tam nie nocowałem.

Radził mi, żebym zaopatrzył się w jakąś broń, bo tam u nas grasują jacyś partyzanci – a może to tylko „ obieraki”.

Prawdą było , że po lasach organizują się grupki partyzantów, ale oni nie dokonują morderstw na tutejszej ludności. Tylko robią szkody wrogom- Niemcom. Zrywają koleje żelazne, mosty na głównych drogach no i zakładają dynamit na szlakach, którymi zaborcy dowożą na front amunicję.

Partyzanci, to żołnierze sowieccy, którzy nie zdążyli uciec z tych terenów, które Niemcy zajęli w szybkim czasie.

 Niemcy z początku spędzili ich do miasta Mołodeczno za druty, gdzie nie było co jeść, a więc umierali oni z głodu.

 Po paru tygodniach wojny, Niemcy pozwolili tutejszej ludności zabierać ich do pracy na roli. Jakiś czas pracowali i to niektórzy nawet bardzo dobrze i uczciwie.

Po paru miesiącach , kiedy nawałę wrogów wstrzymali pod Moskwą, Stalin wydał polecenie – prikaz – żeby nierolnicy radzieccy łączyli się w grupy , brygady i rozpoczęli bić Niemca na tyłach jego armii.

Niemcy staczali walki z partyzantami, nieraz ciężkie. Musieli na tyłach obstawić bory swoimi żołnierzami, żeby się chronić .

 Obowiązkiem partyzantów sowieckich było powiększać swoje szeregi przez włączanie młodzieży , która mieszkała na terenach okupowanych przez Niemców. Tak też i czynili.

Ale grasowały też bandy” wolne”, które zajmowały się grabieżą dóbr mieszkańców.

Partyzanci takie grupy niszczyli, bo one psuły im opinię.

By się obronić przed tymi bandami, chciałem zaopatrzyć się w broń, ale to mi się nie udało.

 Więc postanowiłem jechać do młyna bez broni i tam przenocować, by móc zarobić mąki na spłacenie długów. Brata i szwagra wysłałem do domu, a sam zająłem się mieleniem zboża. Umiałem mleć, więc szło mi w pracy przez cały dzień bez przeszkód.  Zarobiłem parę worków mąki i chyba worek kaszy. Pracowałem tak długo, jak długo była woda w stawie.

Przyszedłem na noc do pokoju, w którym bandyci wymordowali całą rodzinę małżonki. Przygotowując się do spania, pomyślałem o tamtym napadzie i że coś podobnego może się stać i teraz.

Rozmawiałem przedtem z  tymczasowym gospodarzem, który mieszkał z rodziną obok w drugim pokoju, potwierdził, że grasuje tu dużo band i radził  , że jeśliby ktoś w nocy zastukał, nie należy otwierać ni okien ni drzwi. Pozamykałem więc wszystkie okna i drzwi. Wziąłem sobie od gospodarza siekierę i wróciłem do swego pokoju. Siekierę postawiłem przy łóżku, uchyliłem jedynie trochę okno, żeby w razie czego bezszelestnie wyskoczyć z pokoju. Położyłem się, ale od razu nie zasnąłem.

Gdy tylko się zdrzemnąłem, dał się słyszeć głos stukania z pokoju za ścianą i słowa:

 „ Gospodarzu dajcie chleba”. Szybko zerwałem się z pościeli, chwyciłem topór stojący przy łóżku i cichutko wszedłem do pokoju, w którym stukano do okna.

Wyszedł do mnie i gospodarz , któremu cichutko powiedziałem, żeby wziął pół chleba z naszego składzika.

Gospodarz tłumaczył bandytom, że tu nie ma właściwego gospodarza, a syn zamordowanego pojechał do Smorgoń.

Ja w tym czasie stoję blisko ściany i widzę za oknem , że przed  drzwiami domu stoi człowiek z karabinem, w czapce i w spodniach Galie. Obok okna stoją  przytuleni do ściany dwaj mężczyźni, z których jeden trzyma nagan, a drugi- nie widać dokładnie co . ( Noc była widna). Odchodzę od okna do swojego łóżka, a gospodarz w tym czasie otwiera okno – przez szparę rzuca chleb i natychmiast zamyka okiennicę na haczyk.

Ja z jedną nogą postawioną na krawędzi łóżka słyszę : „ wsiorawno, dawaj chaziaina

( gospodarza)” i gdy to słowo jeszcze wisiało w powietrzu, ja już skoczyłem przez uchylone moje okno i pomknąłem co sił w kierunku dojrzewającego sadu i pola, do którego było około stu metrów.

Gdy znalazłem się w życie, chyba o 15 metrów od brzegu pola , zatrzymałem się klęcząc na jednym kolanie i nasłuchiwałem, czy bandyci za mną nie gonią.

Okazało się, że nie. A głosy było słychać od drzwi we młynie. Chcieli otworzyć drzwi we młynie, ale nie dali rady. Więc wracają na dróżkę, która prowadzi do wsi Draki.

Dróżka prowadzi z początku w dół, akurat gdzie ja skryłem się w życie. Serce mi zamiera, gdy słyszę kroki coraz bliżej i bliżej. Aż nareszcie w dolince tej dróżki słyszę odgłos butów, oddalających się w prawo.

A więc poszli do bogatego gospodarza mieszkającego na górze, około 1,5 km ode mnie.

Staję na dwie nogi, żyto szumi tak cichutko, jakby chciało mi powiedzieć, że mnie obroniło od tych złoczyńców- bandytów.

Wreszcie na dworze staje się widnieje, więc idę do swojego łoża.

Na podwórku spotykam Iwana, który u nas pracuje. Mówię mu, że wracam z ucieczki od bandytów. Zachodzę do swojego pokoju i tu opowiada mi Natasza- dziewczyna ze Związku Radzieckiego, służąca, kucharka dla robotników: że i ona uciekła z pokoju, gdy usłyszała, że ja wyskoczyłem. Bandyci chodzili do młyna, ale i tam nic nie wskórali. Z powrotem szli koło domu i poszli do wsi Drak.

 Na podwórko wjechała furmanka z bagażem do młyna. Zatrzymała się i gospodarz tego wozu wszedł do nas, do pokoju, gdzie ja prowadziłem rozmowę z towarzyszką niedoli. Na pytanie moje, co tam słychać w okolicy, opowiedział, że bandyci postrzelili P. Kamińskiego. To mnie poruszyło, toż to ci sami byli u nas.

Prędko zmełłem mu zboże na mąkę i pomknąłem do tego rannego p. Kamińskiego.

Tam na podwórku zobaczyłem już  ciężarówkę, na której przyjechali jeden Niemiec i policjant białoruski, znajomy mi doktor- Żydek i także dobry przyjaciel- tłumacz- Woltman.

Po przywitaniu zobaczyłem trzech mężczyzn leżących z rozłożonymi  na bramie rękami. Opowiedziałem, że i u mnie w nocy dziś byli bandyci. Przyglądam się im leżącym i nie mogę nic powiedzieć, czy to ci sami, czy też nie. Charakteryzuję to co widziałem :  jeden stał przy drzwiach do sieni, wysoki trzymający długi karabin w pogotowiu  w spodniach Galie, drugi znajdował się tuż pod oknem z naganem, a trzeci był tak przytulony do ściany, że jego nie było widać.

To wszystko co opowiedziałem, zapisali do protokołu w obecności Niemca.

Na podwórku słychać było jęk i stękanie. Wszedłem do wnętrza domu chorego. Poznał mnie i powiedział, że mój teść zamordowany pożyczył  od niego za życia osiemdziesiąt rubli w złocie na budowę młyna. Przy tym przypomniał, że ci sami bandyci, którzy już napadli na jego dom i wtedy on uciekł, przyszli we trzech do niego ponownie. Pożegnałem go serdecznie i zwróciłem się do lekarz, który stał obok jego łóżka: „ czy on wyżyje?”. Zaprzeczył głowę i cichutko powiedział, że „ nie”, ponieważ kula trafiła go w płuco. Wyszedłem z pokoju z oczami pełnym łez.

Siadłem na rower i z bólem serca potoczyłem się do domu, jeszcze w tym czasie do szkoły. Z nieopisaną radością spotkali mnie żona z synkiem, którzy już byli powiadomieni, że Janek- Pan uciekł od bandytów.

    Po kilku dniach Niemcy objęli szkołę i my musieliśmy wyjechać do Smorgoń i tam zamieszkać. Szkoła przestała być czynna, bo Niemcy osiedlili w tej szkole litewską milicję, która miała bronić przyczółka dla partyzantów, którzy przedzierali się przez rzekę Wilię i szli w głąb gęsto zasiedlonymi osiedlami i wioskami, wśród których łatwiej było zdobyć żywność.

Parę miesięcy żyli tam litewscy milicjanci, a później opuścili te swoje „ kryjówki”, które „ porobili przed partyzantami”.

Skoro dowiedzieli się partyzanci, że w tym domu- szkole nikogo nie ma, spalili ją doszczętnie. Zostało tylko żałosne pogorzelisko.

Szkoły już w tym miejscu nie ma i dotychczas nie zbudowano przez władze sowieckie ( dziesięć lat temu wstecz przejeżdżałem tędy).

Gdy już mieszkałem w Smorgoniach, też często jeździłem do tego młyna, ale nocować już nie nocowałem. Szukałem legowiska w stogu siana na dworze lub w stodole. Zadowolony jestem , że rozliczyłem się ze swoimi dłużnikami.

Pisałem 1.II.1984 roku

c.d.n.